नेपाली सेनाको प्रस्तावित नयाँ संरचना, सेनामा अब चार ‘डेपुटी आर्मी चिफ'

भोजराज भाट, काठमाडौं, साउन २४- नेपाली सेनाले प्रधानसेनापतिभन्दा तल चारजनालाई ‘डेपुटी चिफ अफ आर्मी स्टाफ' बनाउने तयारी गरेको छ। लामो समययता फेरबदल नभएको सैनिक संगठनलाई समायानुकूल सुधार गर्दै चेनअफ कमान्डमा चुस्त राख्न चारजना तीनतारे जर्नेल (रथी)लाई चार महत्वपूर्ण विभागको जिम्मेवारी दिन लागिएको हो।
सेनाको सांगठनिक पुर्नसंरचनानिम्ति गठित कार्यदलको सुझाव प्रतिवेदनका आधारमा जंगीअड्डाले सेनापतिभन्दा तल अप्रेसन-जासुसी, जनशक्ति-समारोह तथा कल्याणकारी, तालिम तथा ‘डक्टराइन' र बन्दोबस्ती तथा सर्भिसेस नामक विभाग खडा गर्ने गृहकार्य गरेको छ।

हालको संरचनामा सेनापतिभन्दा मुनि बलाध्यक्ष र बलाधिकृत विभागको रथीले कमान्ड गरिरहेका छन्। बलाध्यक्षले शान्तिसेना, सैनिक कल्याणकारी, राष्ट्रिय निकुञ्ज आदि हेरिरहेका छन् भने बलाधिकृतको काममा अप्रेसन, जासुसीलगायत सेनाको दैनिक क्रियाकलाप पर्छ। प्रस्तावित संरचनामा यी दुवै विभाग खारेज गरिएको छ।

नयाँ सरंचनाको अप्रेसन-जासुसी विभागमा व्यवस्था तथा युद्धकार्य महानिर्देशनालय, सैनिक समाचार निर्देशनालय (डिएमआई)को स्तरन्नोति गर्ने योजना छ। विभागमा अतिरिक्त कार्यमहानिर्देशकको नयाँ दरबन्दी थपिएको छ, जसले नागरिक-सैनिक सम्बन्ध हेर्नेछ। प्रबन्धरथीमातहात रहेको हवाइसेना महानिर्देशनालयलाई अब यही विभागअन्तर्गत राख्ने खाका बनाइएको छ।

जनशक्ति-समारोह तथा कल्याणकारी विभागअन्तर्गत कार्यरथी विभाग, प्राड विभाग र कार्य-समारोह राखिनेछन्। हाल सेनामा महासेनानीको दरबन्दीमा रहेको वेतनवृत्तिलाई सहायकरथी थप्ने सोचमा जंगीअड्डा छ। अहिलेको संरचनामा दुईतारे जर्नेल कार्यरथीले अर्का दुईतारे (सैनिक स्वास्थ्य महानिर्देशनालय र प्राड विभागप्रमुख) लाई कमान्ड गरिरहेका छन्। प्रस्तावित संरचनामा कार्यरथीको भूमिका खुम्च्याइएको छ।

तालिम तथा ‘डक्टराइन' विभागमा स्टाफ कलेज र तालिम महानिर्देशनालय राखिएको छ। यसअन्तर्गत उपरथीको कमान्डमा डक्टराइन महानिर्देशनालय बनाउने प्रस्ताव छ। युद्धका सिद्धान्त, नीतिनियमलाई समय-सापेक्ष तथा अनुकूल गर्दै लैजाने र प्रशिक्षणको मार्गनिर्देशन यस महानिर्देशनालयले गर्नेछ।

बन्दोबस्ती तथा सर्भिसेस विभागअन्तर्गत सम्भाररथी, सैनिक स्वास्थ्य महानिर्देशनालय र प्रबन्धरथी राखिएको छ। यसमा बन्दोबस्ती निर्देशनालय, ‘सप्लाई एन्ड मेन्टिनेन्स', बन्दोबस्ती-शिक्षालय, आपूर्ति-परिवहन, विद्युत तथा यान्त्रिक राखिएको छ। महासेनानी दरबन्दी खडा गरी भेटनरी डाक्टरको कमान्डमा पशु विकास तथा चिकित्सा निर्देशनालयलाई पनि यही विभागअन्तर्गत राखिएको छ।

हाल सेनापतिको प्रत्यक्ष कामकारबाही हेर्ने सहायक रथीस्तरको सैनिक सचिवलाई स्तरन्नोति गरी उपरथी बनाइने भएको छ। सेनापतिको प्रत्यक्ष कमान्ड रहनेगरी दुईतारे जर्नेलको नेतृत्वमा छुट्टै मद्दती फौज महानिर्देशनालय बनाउन लागिएको छ, जसअन्तर्गत हवाइसुरक्षा, आर्टिलरी निर्देशनालय र सिग्नल रहनेछन्।

नेपाली सेनाको १० नम्बर बाहिनीअन्तर्गतका भैरवनाथ गण, रेन्जर गण र युद्धभैरव गणलाई ‘स्पेसल फोर्स' का रूपमा हेरिन्छ, जुन अहिले व्यवस्था तथा युद्धकार्य महानिर्देशक मातहात छ। नयाँ सरंचनामा उक्त स्पेसल फोर्सलाई सेनापतिको प्रत्यक्ष कमान्डमा राख्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ।

दुईतारे जर्नेलको नेतृत्वमा विकासनिर्माण महानिर्देशनालय र हाल एकतारे दरबन्दी भएको सैनिक सामग्री उत्पादन निर्देशनालयलाई स्तरन्नोति गरी उपरथीको दरबन्दी थपेर सेनापतिको सोझै कमान्डमा राखिनेछन्। सैनिक उत्पादन महानिर्देशनालय बनाइएपछि त्यसअन्तर्गत अनुसन्धान र विस्तार निर्देशनालय रहनेछन्।

सेनापति मातहातका सैनिक जनसम्पर्क निर्देशनालय र लेखा तथा आर्थिक प्रशासन निर्देशनालय भने पुरानै संरचनामा रहनेछन्। नयाँ संरचनामा सहायकरथीको नेतृत्वमा गुणस्तर निर्धारण तथा अनुगमन निर्देशनालय थप्ने प्रस्ताव गरिएको छ। यस निर्देशनालयले हतियार, गोलीगठ्टालगायत सैनिक सामग्री खरिदमा गुणस्तर नियन्त्रणको काम हेर्र्नेछ।

त्यसैगरी, रक्षा मन्त्रालयमा पनि एकतारे जर्नेलको कमान्डमा दुई दर्जनजति अधिकृत खटाउन तयारी अवस्थामा रहने प्रस्तावमा उल्लेख छ। राष्ट्रपति कार्यालयको एकतारे जर्नेल र सुरक्षा परिषद्को सहसंयोजकमा दुईतारे जर्नेलको दरबन्दी यथावत राखिएको छ।

सेनापति छत्रमानसिंह गुरुङले रक्षामन्त्री विद्यादेवी भण्डारीलाई साउन १६ गते यससम्बन्धी ‘ब्रिफिङ' गरेका थिए। सरकारलाई थप आर्थिक भार नपर्नेगरी सेनाको कार्य प्रणालीमा चुस्त र दुरुस्त ल्याउन नयाँ संरचना फेरबदल गर्न लागेको जंगीअड्डाको जिकिर छ।

नयाँ संरचनामा बनाउँदा सेनामा एक रथी, चार उपरथी र पाँच सहायकरथी थपिनेछन्। जंगीअड्डाले दरबारमा रहेको एउटा रथीको दरबन्दीलाई नियमितअन्तर्गत मिलान गर्न लागेको हो। ०६२ मा ल्याइएको चमु अवधारणा (पूर्व, पश्चिम र मध्य भागको कमान्ड हुनेगरी) अन्तर्गत खडा गरिएको दुई रथी पदमध्ये एउटालाई जंगीअड्डाअन्तर्गत ल्याउनुपर्ने प्रस्ताव छ।

नयाँ थपिने चार उपरथीको पद पनि दरबारकै पूर्व दरबन्दी मिलान गर्न लागिएको हो।

यसअघि दरबारको उपरथी पद मिलान गरेरै सरकारले प्राड विभाग प्रमुख बिएकुमार शर्मालाई उपरथीमा पदन्नोति गरेको थियो। डेढ महिनाअघि दरबारकै नौ महासेनानी पदलाई नियमितअन्तर्गत समायोजन गर्न मन्त्रिपरिषद्ले स्वीकृति दिएको थियो।

सैनिक प्रवक्ता सहायक रथी रमिन्द्र क्षेत्रीले नयाँ सरंचनाको खाका रक्षालाई पठाएको र त्यो प्रारम्भिक छलफलमा निर्णय प्रक्रियामै रहेको हुँदा विस्तृत विवरण भन्न नमिल्ने बताए। उनले नागरिकसित भने, ‘सरकारले स्वीकृत गरेपछि सार्वजनिक गर्नेछौँ।'

कार्यदल बनेपछि मात्र पुर्नसंरचना: रक्षामन्त्री
रक्षामन्त्री विद्यादेवी भण्डारीले सेनाको पुनर्संरचनासम्बन्धी औपचारिक प्रस्ताव आए त्यसबारे विस्तृत अध्ययन गर्न कार्यदल बनाउने बताएकी छन्।

‘सेनापतिको ब्रिफिङ सुनेँ, लिखित प्रस्ताव टेबुलमा आएको छैन,' मन्त्रिनिवास पुल्चोकमा गत साता रक्षा संवाददातासँग भण्डारीले भनेकी थिइन्, ‘रथी पद थप्ने काम हचुवामा हुँदैन, गहिरो अध्ययन गरेर निर्णयमा पुग्नेछु।'

जंगीअड्डाले प्रस्तुत गरेको पुनर्संरचनाको अवधारणागत हिसाबले सही भएको भण्डारीको भनाइ छ। ‘खाका ठीकै लाग्छ, तर हाम्रो परिवेशमा कसरी कार्यान्वयन गर्ने भन्ने अध्ययन गरेर निर्णयमा पुग्नेछौँ,' उनले भनिन्, ‘भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, बेलायतलगायतको हेरेर मात्र निचोडमा पुगिनेछ। यो महासेनानी, मेजर जर्नेलजस्तो खुरुखुरु गर्ने कुरा पनि भएन।'